15 december 2005

SAMEN - LEVEN (3)

VAN MILITANT FUNDAMENTALISTISCH TOT VREDELIEVEND MULTICULTUREEL

Oh! guerre ya mungu gani?
Oh! guerre ya mungu gani?... Oorlog in naam van welke God?
Oh! guerre rangi ya damu
...Oorlog in naam van welke kleur?
Rangi ya damu ... Oorlog met de kleur van bloed
Rangi ni moja
...Bloed heeft maar één kleur.
(Khadja Nin - "Sambolera" )

In "Samen-leven (1) " en "Samen-leven(2) " heb ik gesteld dat we op dit ogenblik in het tijdvak van het fundamentalisme leven. Fundamentalisme zie ik als een denkfout die zich op elk onderwerp kan richten. Het komt daarom in vele vormen voor, ook onder de vorm van verlichtingsfundamentalisme. Het belangrijkste en meest invloedrijke fundamentalisme, dat misschien wel de andere uitlokt, is niet het religieuze, maar wel het economische, ultra-liberale fundamentalisme, waarbij alleen eigendom waardevol is en alleen het streven naar eigendom zin geeft (heeft). Algemeen blijft een beeld van een fundamentalistische pandemie tegen gevolge van de huidige vrije-markt globalisering. Tevens heb ik gesteld dat (de huidige Westerse) totalitaire democratie kan gezien worden als "fundamentalisme aan de macht", zodat beide verschijnselen elkaar versterken en uitlokken.

Aangezien het bij fundamentalisme om een overdrijvende-denkfout gaat, kan men ernaar streven, niet om het onderwerp te bestrijden, maar wel om het fundamentalisme te begrijpen en om deze verkeerde benaderingswijze terug binnen leefbare proporties te brengen. Zo kunnen we zoeken naar een evenwichtige multiculturele basis voor een vredescultuur: als het ware een genezingsproces. Daaraan wil ik hier aandacht geven.

Multicultureel funderen
1. Funderen is een behoefte
(Cultureel) funderen is een menselijke behoefte. Mensen hebben behoefte aan denkstructuren die de werkelijkheid betekenis en zin geven. Men bouwt aan en investeert in waarden en tradities, die het handelen, het nemen van beslissingen en het organiseren van de samenleving of een kleinere groep, zoals de familie, mogelijk maken. Dit is een (culturele) identiteit, zonder welke het leven niet mogelijk is. Cultuur is een waarde en een werkelijkheid, waarvan men het bestaansrecht kan eisen en verdedigen.

2. Een dubbele marge
In een samenleving leven we samen en dus niet alleen, noch als individu, noch als cultuur. Daarom heeft dit zelf-funderen nood aan een dubbele marge. Wanneer we inzien dat we recht hebben op onze culturele identiteit, zien we ook in dat we niet het recht hebben die op te leggen aan anderen: niet aan andere groepen binnen onze samenleving, en ook niet aan bestaande of toekomstige leden van de eigen groep. Culturele fundering is een keuze, waarvoor we het recht eisen, maar het ook aan anderen geven. Dit is een dubbele marge: één naar buiten en één naar binnen. Het woord cultuur heeft geen zin als er niet voor gekozen kan worden. Eveneens is het noodzakelijk zelfkritisch te kijken in hoeverre de cultuur die men wil overbrengen, de mensenrechten van de groepsleden niet schendt .

Een brede kijk op de samenleving en de maatschappij is nodig om een respectvol bewustzijn van de algemene culturele verscheidenheid op te bouwen, om bestaansrecht te kunnen eisen en te kunnen geven. Het gaat erom te weten in welke samenleving men leeft.

3. Terroir
Cultuur groeit in een bepaald terroir. De recepten van de traditionele keuken maken gebruik van de voedingsmiddelen die in de streek voorhanden zijn. De literatuur speelt zich af tegen het plaatselijke landschap. De cultuur kijkt terug op een plaatselijke geschiedenis van eeuwen, stamboomonderzoek kan in eigen streek gebeuren. Dit is de (heersende) autochtone cultuur, ietwat in tegenstelling tot de cultuur van migranten die hun wortels en tradities ver van huis hebben. Bewustzijn van dit onderscheid is belangrijk, opdat multiculturalisme niet louter een vat vol culturen zou zijn: begrip voor het feit dat dit een ander soort problemen geeft naargelang men behoort tot een migrantencultuur of tot een autochtone cultuur. In de USA is de autochtone cultuur, die van de indianen, in de verdrukking door de cultuur van de Europese migranten. De Joden hebben een migrantencultuur van tweeduizend jaar oud, te tellen van toen ze bij de diaspora door Keizer Trajanus verjaagd werden uit Jerusalem.

4. Mensenrechten en rechtstaat
In West-Europa is er een derde speler aanwezig "op de achtergrond" namelijk de democratische rechtstaat. Deze vertegenwoordigt tegelijkertijd een kader van positief recht waarbinnen de verschillende culturen zich bewegen, én de Europese traditie van de "Mensenrechten" . Rechtstaat, mensenrechten, autochtone-cultuur, migranten-cultuur maken samen belangrijke spelers in ons maatschappelijk gebeuren. Dit betekent dat de situatie van een niet-Westerse religieuze traditie in de West-Europese democratische rechtstaat sterk verschilt van die in een land met een meer feodale of absloute bestuursvorm, in de zin van een cultuur waarbij die religie en staat enigszins één macht vormen. Bovenstaande marges houden dan ook in dat in het Westen een religie met het samen-leven met andere culturen beter rekening houdt, maar wel bestaansrecht eist, en anderzijds dat het Westen het feodale karakter van het land van oorsprong respecteert. Deze mogelijke feodaliteit is een onderdeel van het recht op zelfbeschikking van dit land.

Naar aanleiding van de multiculturaliteit op wereldschaal, worden geregeld de mensenrechten in vraag gesteld door niet-Westerse culturen. Eveneens libertarische alleen-eigendom-telt-denkers stellen de geldigheid van mensenrechten in vraag. Het is inderdaad belangrijk te beseffen dat de concrete opsomming van de mensenrechten een werk was van sommige mensen in 1948, en dat zij dus een eerste en te vervolmaken aanzet zijn. Mensenrechten hebben behoeften aan wetenschappelijke uitdieping en filosofische fundering. In vorige paragraaf gaf ik al aan dat we beter voorzichtig omspringen met het gebruik van mensenrechten naar anderen toe. Maar deze terughoudendheid en voorzichtigheid zijn heel wat anders dan het principe of de mogelijkheid tot mensenrechten zelf in vraag stellen.

Men kan zich afvragen waarom mensen gelijk in waardigheid geboren worden. Om dit aan te geven kan men verwijzen naar de biologische gelijkheid van de mens: we zijn min of meer hetzelfde gebouwd, eten drinken, lopen, en hebben op dezelfde manier seks. Wanneer we ons kwetsen, bloeden we. Men kan ook verwijzen naar de existentiële hulpeloosheid van alle mensen: iedereen is beperkt in mogelijkheden, in tijd en in ruimte, en toch moeten we ondanks deze beperktheden ons leven leiden, samen met anderen en met de wereld. We kunnen ook verwijzen naar de behoeftigheid van alle mensen, waaruit we een recht op behoeftenbevrediging kunnen afleiden, dat we voldoen door arbeid (niet door arbeidsmarkt). Het recht op behoeftenbevrediging, het recht op leven, betekent het verbod op uitbuiting. Het is jammer dat libertariërs respect voor andere mensen zien als een beperking van hun vrijheid of als dwang. Hoezeer libertariërs neerkijken op de menselijke waardigheid, blijkt bv. uit volgend citaat uit "Human Dignity: Reason or Disire" , van Frank van Dun (blz 14):

"It is obviously not true that all human beings have dignity in the ordinary sense of the word. There is daily proof of this (...) in almost any broadcast of the Jerry Springer Show".

De menselijke waardigheid vindt haar verantwoording in de mogelijkheid van mensen tot moreel handelen, door welk handelen de mens zichzelf waarde geeft. Het feit dat de ene mens dit anders of meer of minder doet dan een ander, het feit zelfs dat er grensgebieden bestaan van het menselijke, verandert daar niets aan. Menselijke waardigheid is een dynamisch begrip, en dat is de reden waarom de taal woorden voorziet als "vernedering", maar ook als "trots" en "eer".

Ook het feit dat mensenrechten elkaar kunnen tegenspreken, is voor libertariërs een probleem. Zo schrijft Frank van Dun (o.c. blz. 5):

"Enforcement of one person’s economic, social, and cultural rights necessarily involves forcing others to reliquish their property, or to use it in a way prescribed by the enforcers."

Het recht op behoorlijk loon komt in tegenstrijd met het recht op eigendom. Dit lijkt alleen een dilemma omdat libertariërs één mensenrecht vergeten te lezen, namelijk het laatste. Dit zegt dat geen mensenrecht mag worden toegepast op die wijze dat die toepassing een ander mensenrecht schendt. Dit schept geen dilemma’s, maar is integendeel een bewijs van bewustzijn van wat ik noem "het principe van noodzakelijk evenwicht". In heel veel gevallen dienen dus afwegingen gemaakt te worden, wat betekent dat men het ethisch karakter van een handeling beter geval per geval beschouwt. De werkelijkheid is te verscheiden voor absolute regels. Mensenrechten zijn geen regels, maar een uiting van de noodzakelijke voorwaarden voor het leiden van een gelukkig leven, iets waarop alle mensen recht hebben. Geluk, samen met anderen, niet ten koste van anderen, zoals in de ultra-liberale doctrine.

Het principe van de menselijke universaliteit, ook al behoeft dit begrip verdere toelichting, is verantwoord, en vertegenwoordigt een onmisbaar baken voor een vredelievende samenleving, ten einde relativisme en misbruik te kunnen benoemen en te kunnen vermijden.

5. Noodzakelijk evenwicht
In een multiculturele samenleving is het dus goed dat ieder zijn plaats kent, maar/en ook op-eist. Het funderen van de eigen identiteit komt dan in evenwicht met respect voor anderen, traditie en omgeving. De stelling die ik hier toelicht, is de hoger aangehaalde van "het principe van noodzakelijk evenwicht" . Zonder dit principe loopt elke menselijke handelen en streven het risico te verworden tot een fanatisme, zoals cultureel funderen dan verwordt tot fundamentalisme. Deze gedachten ligt eveneens aan de basis van het bekende "kernkwadrantenspel".

De communicatieve democratie
Het kader van de democratische rechtstaat is een belangrijke speler in de multiculturele samenleving. Anderzijds geven totalitaire tendensen binnen de democratie aanleiding tot het verharden van cultureel funderen tot fundamentalisme, wanneer die tendensen cultureel bestaansrecht niet of onvoldoende erkennen. De problematiek van de democratie is meer dan alleen maar wie welke beleid moet voeren. De "directe democratie" behandelt de vraag naar "Wat?". De universele werelddemocratie behandelt de vraag naar "Wie?". Belangrijk echter is het (op dit ogenblik vergeten) "Hoe?". Hoe worden beleidsbeslissingen uitgevoerd, bijgestuurd, hoe luistert men naar de bevolking, in plaats van alleen, in het beste geval, te "communiceren" (dus eigenlijk mede te delen) wat er beslist werd ergens binnenskamers. Een democratische rechtstaat die in staat is te communiceren met de burgers, noem ik "de communicatieve democratie", in tegenstelling tot de huidige Westerse totalitaire democratie.

Multicultureel bewustzijn
"Vredelievend multicultureel" is een noodzakelijk zelfkritische denkpiste, vooral in de huidige mobiele samenleving. Zelfs met verminderde mobiliteit behoort het multiculturele tot het wezen van onze Westerse samenleving. Grenzen moeten immers nooit volledig open zijn, of nooit volledig gesloten, maar ademen, zoals onze huid ademt: wie zich vol schildert met lak, zal sterven, maar wie afgestroopt is en geen huid meer heeft, eveneens. De huid is een levensbelangrijk orgaan van het menselijk lichaam, als ademende filter, evenzeer heeft een natie goedwerkende grenzen nodig. Ook hierbij geldt het principe van het noodzakelijk evenwicht.

"Multiculturaliteit" is een sterker begrip dan "pluralisme". Pluralisme betekent "meer van hetzelfde". Dan aanvaarden we anderen (alleen) als ze op een andere manier "Westers" zijn. Multicultureel betekent een echte eigen culturele identiteit, binnen bepaalde marges zoals ik heb beschreven, zodat vredelievend multicultureel niet verhardt of verwordt tot strijd tussen fundamentalismen.

Evenwichtig multicultureel bewustzijn is een zelf-kritisch groeiproces, met respect, voor zichzelf en voor de (het) andere als kernbegrip, en, een noodzakelijk element van vredescultuur, dat we "multicultureel burgerschap" kunnen noemen.

Comments: Een reactie plaatsen



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?