15 december 2005

SAMEN - LEVEN (2)

FUNDAMENTALISME OMSCHRIJVEN

Fundamentalisme in vele vormen (vervolg, lees ook: "Samen-leven (1) ")

Religieus fundamentalisme
1. Christendom
Het eerste religieuze fundamentalisme dat met die naam werd aangeduid, is een protestantse stroming ontstaan in de negentiende eeuw in de USA. Zo schrijft Wikipedia:

"Fundamentalisme was een beweging van Amerikaanse Christenen, die vanaf 1870 kritiek uitten op modernistische theologische tendensen. Zij formuleerden een vijftal "fundamentele geloofswaarheden", die in 1910 bekend werden als "The Five Fundamentals" . Hierover werd ook een serie boeken uitgegeven onder de naam A testimony of the Truth. In 1920 leidde dit tot de oprichting van de World's Christian Fundamentals Association."

Daardoor heeft de term "fundamentalisme" betekenis gekregen voor de rest van de wereld.

2. Islam
Ook al is Islam-fundamentalisme niet het belangrijkste fundamentalisme van deze tijd, is het niet uit de actualiteit weg te denken. Waarschijnlijk kunnen er minstens drie soorten onderscheiden worden: het Islamfundamentalisme in autochtone islamlanden zoals Iran of Saoudi-Arabië, dat in bezette gebieden zoals Irak of Palestina, en dat in Westerse democratieën, zoals in Europa of zelfs in Algerije. Op dit onderscheid kom ik terug in "Samen-leven (3)".

3. Andere levensbeschouwingen
Aangezien het bij fundamentalisme om een overdrijvende denkfout gaat, kan elke levensbeschouwing of religie fundamentalistische vormen aannemen. Ik verwijs in deze context ook naar het vrijzinnig fundamentalisme dat ik besproken heb in "Samen-leven (1) ".

Etnisch en nationalistisch fundamentalisme
Met deze fundamentalismen wil ik verwijzen naar de bv. het Vlaamse of het Servische nationalisme (separatisme), gebaseerd op de idee van volk of van natie. Supra-nationale instellingen zien zij als een grote bedreiging.

Irrationalistisch fundamentalisme
Sommige New-Age stromingen vinden zichzelf in een absoluut subjectivisme. De wereld wordt gezien als een individuele gedachte, wat dat individu verantwoordelijk maakt voor de toestand ervan. Immers: de wereld is zijn gedachte. Dit fundamentalisme is zo wat het spiegelbeeld van het sceptisch rationalisme. Zoals deze laatste het vanzelfsprekend vinden dat alleen materie telt, zo worden in bepaalde New-Age stromingen controversiële paranormale of esoterische concepten kritiekloos als reëel voorondersteld en het discours is soms sterk anti-ratio. Ook de gedachte "Nieuwe Wereld", de gedachte van "opnieuw te beginnen" is een gemeenschappelijk kenmerk met andere fundamentalismen. Misschien neigt New-Age als doctrine meer naar het sektarische dan naar het fundamentalisme, maar sommige trachten via politieke lobby macht te beïnvloeden. Een ander probleem is de gemakkelijke commercialisering van New-Age producten.

Nog andere fundamentalismen
1. Pijn
Elk onderwerp kan zich lenen tot een fundamentalistisch vertekening. Toch wel opmerkenswaardig is het zo genaamde "pain-ism" dat ten grondslag ligt van de dierenbevrijdingsbeweging. Deze stroming wil dieren "menselijk" verklaren door hun vermogen tot lijden. Dierenrechten worden dan verdedigd op basis van vermeende menselijke eigenschappen bij dieren, zoals dus het vermogen om pijn te lijden. Hier is sprake van een dubbele denkfout. Het is schadelijk (voor de dieren) dierenrechten te verdedigen op basis van hun "mens-zijn" (net zoals je rechten van zwarten niet verdedigt op basis van hun "blank-zijn"), beter is ze te verdedigen op basis het evidente respect voor hun bestaan zelf. Eveneens is het verkeerd pijn als norm voor moreel handelen te nemen, aangezien er veel goede dingen zijn die op één of andere manier noodzakelijk pijnlijk zijn. "Pijn" is niet hetzelfde als "schade". Sterker nog, aan deze fundamentalistisch afkeer van pijn, lijkt het omgekeerde, het fun-fundamentalisme verbonden, zowat de cultuur van de oppervlakkigheid.

2. Ongebondenheid
Verder is er het fundamentalisme van het ontkoppelde individu, dat de atomisering van de maatschappij weerspiegelt met een beeld van "individuele ongebondenheid", onder meer vertegenwoordigd door een idee van absolute mobiliteit.

De fundamentalistische werkelijkheid

De stelling van deze drie artikels over "Samen-leven" is dat fundamentalisme een vertekening is van het denken, die elk facet van de menselijke realiteit kan treffen. Om een nog beter beeld te krijgen van de oorzaken van fundamentalisme kan men een stap verder zetten dan alleen fundamentalisme beschrijven en de denkwijze en de context ervan willen begrijpen.

Ik meen in de fundamentalistische denkwijze twee componenten te kunnen onderscheiden:

1. Meervoudige bewustzijnsvernauwing
Het fundamentalistische denken vernauwt de complexe en verscheiden menselijke werkelijkheid tot een dimensie ervan, bv godsdienst of economie. Daarna vernauwt deze denkwijze deze dimensie tot haar fundering, die daardoor "fundament" wordt, om daarna te vernauwen op één aspect van dit fundament. Misschien is hierdoor een lange reeks bewustzijnsvernauwingen mogelijk. Ultra-liberaal economisch fundamentalisme vernauwt zo eerst tot economie, dan tot vrije markt, dan tot eigendom. Marxisme is ook een economisch fundamentalisme, maar het herleidt alleen tot economie, zodat we kunnen spreken van "economisch determinisme": de andere dimensies worden niet ontkend, maar als een expressie gezien van de economie, die integendeel tot de libertariërs, voor wie alleen eigendom telt.

2. Fanatieke dwang
Een tweede denkfout is daarbij de idee dat men deze vernauwing moet opleggen aan de rest van de maatschappij, en wel op twee manieren: aan alle andere culturen van de multiculturele samenleving, en aan alle leden van de eigen cultuur, de reeds bestaande en de komenden, dwz de komende generaties. Op die manier wil het fundamentalisme een dubbele fanatieke dwang uitoefenen: naar binnen en naar buiten.

Fundamentalisme en totalitaire democratie: kip of ei
Wanneer een fundamentalisme aan de macht komt via democratische verkiezingen, ontstaat een totalitaire democratie. Het streven naar dwang van de andere culturen vertaalt zich in het streven naar politieke macht, een weg dus die fundamentalisten gebruiken om hun cultuur op te leggen aan anderen. Bij hen leeft de idee dat aan de fundamenten pas is tegemoet gekomen als de volledige maatschappij in regel leeft met de eigen fundamenten, want anders is de ondergang nabij. Fundamentalisme kan dus aanleiding zijn tot een verhoging van het totalitair karakter van een samenleving, door het verwerven van politieke invloed of politieke macht.

Het omgekeerde is ook waar: wanneer democratische bestuurders zonder nuance of voldoende draagvlak hun wil opleggen aan de bevolking, bedreigen zij de bestaande funderingen van de verscheiden culturen. Daardoor kunnen die zich teruggeworpen voelen op hun fundamenten, waardoor men terugkeert naar het vorige punt. Het lijkt begrijpelijk dat er een vicieuze cirkel bestaat waarbij totalitaire democratie en fundamentalisme elkaar uitlokken.

Fundamentalisme lokt fundamentalisme uit
Begrijpelijk lijkt ook dat fundamentalisme nog meer fundamentalisme uitlokt. Ultra-liberaal economisch fundamentalisme, dat stelt dat alleen eigendom telt en alle andere dimensie van de menselijke werkelijkheid waardeloos zijn, kunnen een terugwerping op de andere, bv. de religieuze, fundamenten veroorzaken. De protestant Dick Wursten schrijft:

"Historisch gezien is het fundamentalisme een christelijk fenomeen. Het woord is "gemunt" in 1920 toen een journalist de naam gaf aan een groep radicale, orthodoxe en conservatieve protestanten (in de USA) die zich heftig verzetten tegen de niet te stuiten liberalisering van theologie, kerk èn samenleving."

Als dit waar is voor het protestantse, negentiende-eeuwse fundamentalisme, dan zal dit waarschijnlijk ook wel gelden voor dat van onze tijd. Het ultra-liberale economische fundamentalisme dat kapitalisme en vrije markt verheerlijkt, kan dus gezien worden als het meest ernstige fundamentalisme van onze tijd. Door de globalisering daarvan heeft zich ondertussen een pandemie van het economische fundamentalisme ontwikkeld.

Lees verder : "Samen-leven (3) "

Comments: Een reactie plaatsen



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?